Памнять без куп смітя

Мигаль Чикивдя
державный інспектор з охороны природного окружіня
Закарпатської области

Восени на пудкарпатськых теметовах ожывавут путикы межи гробами. Люде приходят захарити упавшый лист, очистити камінь, поправити хрест, посадити хризантемы ци запалити свічку. За сим доглядом стойит особиста памнять за родичув, сусідув, приятелюв и за тых, чий жывут лишив слід у родині тай громаді. Айбо по упрятованьови лишавут ся и речі, про котрі ся рідко бесідує: старі вінкы, поламані пластикові косиці, лампадкы, міщукы тай купы змішаного смітя. Їх далша доля є таков самов частьов догляда за теметовом ги й чистота надгробного камене.

Проблема ся зачинат там, де особиста выдповідалность кунчат ся на граници родинного похованя. З гроба забрали непотрібні прикрасы, айбо поклали їх за огорожу, пуд дерево ци на сусідню завхаблену ділянку. На єдному містови стало чисто, на другому выросла купа смітя. И кедь ото не поокремый трафунок, теметув потихы ся занехарює, а громада мусит келтовати булше гроший на збираня тай вывезеня смітя. Осінньоє харіня завто потребує розуміня цілого процеса — выд выбора прикрас до обробліня того, што ся по них лишит.

Штучні косиці набрали популарности з доста ясных причин: они не вянут, не потребувут поливаня и довго держат форму. Они практичні, и сам выбор такої косиці тото не причина судити за щирость памняти.

Из еколоґічного назору важно подумати за матеріал штучных прикрас, довготу хоснованя и спосуб, якым ся выробув пак збывавут. Штучна композиція часто ся чинит из ушылиякых матеріалув: пластиковых стебел, синтетичных пелюсток, металевого друтя, стрічок тай кріплень. Їх тяжко розділити, а можнусть переробкы залежит выд складу конкретного выроба тай того, што бере на переробку конкретноє пудузятництво. Пуд вплывом сонця, опадув тай механічного пошкоджіня пластикові елементы годні ся дробити на май малі частинкы — айбо тото щи не значит, ож матеріал без сліду щезнув у природі. Складні єдноразові прикрасы увеличувут обсяг матеріалу, котрый треба зобрати, перевезти тай належно обробити, а при недбалому обходжіньови вун ся на довгый час лишит у окружіньови.

Ищи єднов важнов проблемов є змішованя выдходув. На єден ворох ся змітувут листя, жыві косиці, пластикові черепкы, скло, друтя тай остаткы парафіна. Тоты матеріалы могли бы окремо мати далшоє хоснованя, айбо сякоє змішованя . Изглядованя Анны Янды тай Тадеуша Марцінковського, присяченоє цвинтарным выдходам у Польщи, указало, ож парафінові остаткы у вкладках лампадок были важнов причинов низької чистоты зобраної пластикової фракції. Хоть исе не домак статистика Пудкарпатя, айбо доброє поясненя того, чого сам контейнер з написом „пластик“ ищи не ґарантує переробліня.

Жыві косиці так само потребувут уважного выбора. Букет ци вінок годен мати пластикову упаковку, друт, синтетичні партичкы авадь водопоглинавучу флористичну піну. Таку композицію не мож цілком уважати придатнов до компостованя. Изглядователі з Мелбырнського корольського технолоґічного університета (RMIT) указали, як обычна флористична піна є частьов ґлобалної проблемы мікропластику. На прикладі водных безхребетных они продемонстровали, як тота піна, котру челядь часто зливат в умывалникы, а подако и закопує в землю вєдно з косицями, шкодит жывым орґанізмам. Завто при выборі природных прикрас має значіня и тото, на чому вни закріплені тай у што запаковані.

Окрему увагу мож уділити лампадкам. Цілый корпус годен служити повторно, кедь його конструкція и стан тото дозволявут. У Польщи у цвинтарях чим май дале, тым май популарні ставут спеціалні полиці, де люде лишавут справні лампадкы діля другых, пишут у Головному інспектораті охороны окружіня Польщі. Вєдно з тым варувут: скляні лампадкы не треба автоматично метати до обычного упаковочного скла. У нашых громадах правила прийманя лампадок годні залежати уд локалної компанії, котра ся занимат збираньом и переробліньом выдходув.

Майгуршым способом збыти ся змішаного смітя з теметова є його неконтрольованоє спальованя. При горіньови пластиковых прикрас, упаковок и другых выробув ся утворювут дымові частинкы, чадный ґаз тай другі небезпечні сполукы; за выдповідных умов — и діоксины тай фураны. Склад выметув залежит выд матеріалу, температуры тай доступа кысню. Частина шкодливых елементув ся годна лишати у попелови. Смітя по такому „харіньови“ не щезат без наслідкув: його часть переходит у воздух, а часть ся лишат на земли.

В тот такой час проблему не мож перекласти лиш на плечі навщивителюв. Кедь контейнер переповненый, місто збираня далеко, написы неясні, а вывозит ся смітя нереґуларно, сам заклик до свідомости не забезпечит порядка. Громаді треба знати, тко выдповідат за держаня тына в чистоті, тко вывозит выдходы, куды їх везут и як ся тото мінят перед поминалныма днями. Осінньый наплыв навщивителюв є чеканый, тому приладити додаточні контейнеры тай договорити ся за май частый вывуз мож наперед.

Окрема проблема многых сілськых теметовув — недостаток контейнерув на смітя, а даґде їх повна выдсутность. Люде зносят зобраный лист, старі вінкы, поламані лампадкы тай упаковкы на єдно місто и збивавут ушытко у ворохы коло огорожі, при дорозі авадь из крайкы тына. Без своєчасного вывезеня такі міста поступно ставут стихійными смітниками, де природні рослинні остаткы перемішані из пластиком, склом и металом. Вітер розносит легкі міщукы тай часті прикрас по території кругом. У такых умовах закликати людей до чистоты треба вєдно з орґанізаційов доступных міст на збираня тай реґуларноє вывезеня выдходув: чоловік, выхаривши груб, має мати можность належно ся збыти зобраного смітя.

Украйинськоє законодавство розлучат утриманя цвинтаря тай догляд за конкретным похованьом. Статя 30 Закона Украйины „Про поховання та похоронну справу“ кладе забезпечіня утриманя теметовув на выдповідні органы місного самосправованя з передбачеными законом особенностями, а належный стан гробув тай надгробных споруд — на їх хосновачув ци власникув. Того чистота міст спочинку тото ворошна робота, у котруй каждый має розуміти свою часть выдповідалности.

Закарпатські громады уже ся докывовали темы пластиковых прикрас. У 2021. році Свалявська вароська рада прияла рекомендацію не продавати тай не хосновати пластикові ритуалні выробы. На офіціалному сайті Севлюської вароської рады опублікованоє зверненя, у котрому рада голосит за заказ (заборону) реалізововати, розміщовати тай класти штучні пластмасові косиці, вінкы тай кошары на обєктах благоустрою вароської територіалної громады (теметовах, меморіалных комплексах, памнятниках и так дале). Исі приклады указувут увагу до проблемы, айбо оціньовати ефективнусть такых мір треба за їх реалізаційов тай фактичным станом територій.

Практична система годна ся зачинати з простых рішень. Чисті рослинні остаткы треба збирати окремо выд пластику, скла тай дротув. На контейнерах треба мати ясні написы тай образчикы конкретных речий. Розділноє збираня має продовжовати ся розділнов обробков по вывезеньови. Діля справных лампадок ци горшкув мож зорґанізовати повторноє хоснованя. Старшым людям, котрым тяжко перенести листя вадь старі прикрасы, годна быти читаво хосеннов помуч родичув, сусідув тай волонтерув.

Закон Україны „Про управління відходами“ кладе на первоє місто запобіганя утворіньови выдходув, а за ним идут припарованя на повторноє хоснованя, переробку тай инші операції з выдновленя. Конкретно в контексті тына тот принцип значит: менше непотрібных покупок, довшоє хоснованя придатных речей, май прості композиції тай належно орґанізованоє збираня. Исе файно превентивно зменшує обсяг выдходув.

У містах спочинку выдповідалность має особенну вагу. Туй ся держит памнять родин, села, цілых поколінь. Честованя до сього простора проявлят ся и в тому, як мы обходиме ся з річами, котрі сюды принесли. Выхарити груб, забрати упаковку, повторно схосновати справну лампадку, помочи сусідови тай належно ся збыти смітя се доступні дії, з котрых ся складат култура дозираня.

Кой по осіннюй навщиві стихнут путикы тай догорят свічкы, на теметові ся лишит наслідок нашої присутности. Хотіло бы ся, обы ним были прихарені гробы, чисті проходы тай всокочена земля. Ипен так памнять дустає довгоплынну, каждоденну форму — у дозираню за містом, де пак спочинеме и мы.